*  عضو شورایعالی جنگل، مرتع و خاک

**  کارشناس ارشد جنگلداری دفتر فنی جنگلداری

مرتضی ابراهیمی رستاقی *

   علیرضا اسدی اتوئی **.

۱- دوره زمانی ۱۳۳۸ لغایت ۱۳۷۰

با تصویب قانون الزام بهره برداری جنگل در چارچوب طرح جنگلداری مصوب, نخستین طرح جنگلداری در جنگلهای شمال در سال ۱۳۳۸ تهیه گردید. در سال جهت تعیین نظام های جنگلداری و شیوه های جنگل شناسی شورایعالی جنگل, مرتع و خاک تشکیل گردید, شورای پیش گفته با همکاری کارشناسان کشورهای اروپائی به ویژه کشور فرانسه روش های جنگلداری برای مدیریت و اداره جنگل ها در چارچوب طرحهای جنگلداری را مشخص نمودند به طوریکه برای جنگلهای جلگه ای روش های شاخه زاد و شاخه و دانه زاد و جنگلهای تولیدی در اراضی ناهموار تا شیب ۴۰ درجه روش جنگلداری دانه زاد ناهمسال و شیوه جنگل شناسی تدریجی- پناهی و جنگلهای با شیب ۴۰ تا ۶۰ درجه نظام جنگلداری دانه زاد ناهمسال و شیوه جنگل شناسی تک گزینی و جنگلهای با شیب بیش از ۶۰ درجه طرحهای حفاظتی و حمایتی پیشنهاد گردید .

با توجه به اینکه هدف عمده از اجرای طرحهای یاد شده برداشت چوب با رویکرد اقتصادی بوده و از طرفی حضور دام و دامداری در عرصه جنگل به عنوان معضل مطرح بوده بنابراین سیاست عام جنگلداری در جنگلهای شمال دانه زاد ناهمسال با شیوه تدریجی- پناهی و دانگ واحد تعیین شده است و تنها در طرح جنگلدرای ناو اسالم جنگلداری دانه زاد نیمه همسال و به ندرت در برخی از طرحهای جنگلداری نظیر دارابکلا و لیوان بنفش تهیه جنگلدرای دانه زاد ناهمسال اعمال شده است .

قابل ذکر است که با توجه به مشکلات اجتماعی و اقتصادی در اجرای طرحهای جنگلدرای, پس از پیروزی انقلاب مطالعه بخش اجتماعی و اقتصادی مورد توجه ویژه قرار گرفت .

۲-     دوره زمانی ۱۳۷۰ تاکنون

تجارب طولانی مدت اجرای طرحهای جنگلداری به روش دانه زاد همسال و شیوه تدریجی- پناهی و ناکامی این شیوه در اجرای کامل موازین فنی آن بدلایل متعدد از جمله شاخص نامعقول شیب به عنوان تنها عامل گزینش روش جنگلداری, شرایط اکولوژیکی و ساختار جنگلهای شمال مبتنی بر وجود اراضی ناهموار با تیپ های متنوع خاک, گونه های درختی متنوع با خواهش های اکولوژیک متفاوت و گاه متضاد با ساختار ناهمسالی طبیعی, وجود معضلات اجتماعی به ویژه حضور دام و جنگل نشینان, ناکافی بودن امکانات فنی و مالی مجریان در اجرای بهینه بهره برداری متراکم و متمرکز در واحد سطح منجر به تغییر دیدگاه جنگلداری در جنگلهای شمال کشور گردیده است . مضاف بر اینکه توجه به حفظ ارزش های اکولوژیکی و ارجحیت آن بر ارزش های اقتصادی, ناکامی جنگلداری کلاسیک در کشورهای توسعه یافته اروپائی, برداشت متمرکز در واحد سطح طی دو قرن موجب تغییر نگرش کارشناسان داخلی و خارجی براساس مدیریت علمی متناسب با شرایط اکولوژیکی جنگل ها و شناخت ژرف تر درخصوص اصول و قوانین حاکم بر جنگلهای بکر گردید و جنگلداری همگام با طبیعت به مثابه اندیشه و دیدگاهی علمی و فنی نوین در مدیریت جنلگها مطرح گردید و لذا از ابتدای دهه ۱۳۷۰ طرحهای جنگلداری شمال کشور با نظام جنگلداری دانه زاد ناهمسال و شیوه های مختلف تک گزینی تهیه و یا در طرحهای فعال در چارچوب روش جدید تجدید نظر گردید .

تغییر نگرش مبتنی بر جهت گیری جنگلداری دانه زاد همسال به دانه زاد ناهمسال موجد دیدگاههای تکمیلی نوینی نیز بوده است, تعدیل امکان برداشت در طرحهای جنگلدرای, مطالعه و ارائه برنامه درخصوص خدمات تولیدی غیرچوبی جنگل, تقدم

دسترسی به قطعات مورد بهره برداری با احداث و توسعه شبکه جاده های جنگلی, اولویت تأمین امر حفاظت فیزیکی و فنی, تسریع در خروج دام و جنگل نشینان و ارتقای کیفی جنگلهای موجود از جمله تدابیر فنی مکمل بر تغییر نگرش جنگلداری در جنگلهای شمال کشور بوده است .

ب- جنگلهای خارج از شمال

جنگلهای خارج از شمال در اصطلاح به جنگلهای خارج از نیم رخ شمالی رشته کوه البرز شامل جنلگهای ارسباران, زاگرس, ایران و تورانی و خلیج و عمانی اطلاق می گردد. از آغاز مدیریت دولتی جنگلها نیز جنگلهای خارج از شمال به دلیل غیرتجاری بودن کمتر مورد توجه قرار داشته است تا سال ۱۳۳۸ که مقارن است با تشکیل سازمان جنگلبانی ایران اقدامات انجام گرفته درخصوص جنگلهای خارج از شمال پراکنده و موردی است از جمله ایجاد پاسگاههای اخذ عواید محصولات جنگلی, پیوند درختان پسته و بادام شیرین بر روی گونه های بنه و بادامک, گزارشات موردی, … پس از شروع تهیه طرحهای جنگلداری در شمال کشور با اندکی تأخیر تهیه طرح در جنگلهای خارج از شمال نیز آغاز شد که تاکنون فراز و فرودهای قابل ملاحظه ای را شاهد بوده است, سیر تحولات تهیه طرح در جنگلهای خارج از شمال در سه دوره زمانی عمده به شرح زیر قابل تفکیک و بررسی است .

۱-      دوره زمانی ۱۳۴۲ لغایت ۱۳۵۱

اوایل دهه ۱۳۴۰ سازمان جنگلبانی ایران امر تهیه طرح را به جنگلهای خارج از شمال تسری داد و در شروع تهیه طرح جنگلهای زاگرس و ارسباران مورد توجه قرار گرفت, از آنجائیکه تهیه ذغال به صورت سنتی در جنگلهای یاد شده رواج داشته جهت ساماندهی به امر ذغالگیری و افزایش راندمان تولید ذغال، تهیه و اجرای طرحهای ذغالگیری در دستور کار قرار گرفت و تا لغایت سال ۱۳۵۱ طرحهای متعدد ذغالگیری در دو منطقه زاگرس و ارسباران تهیه و برخی از طرحهای تهیه شده به مورد اجرا گذاشته شد . در چارچوب این طرحها آماربرداری عمدتاً به روش نواری با شدت ۵ درصد صورت گرفته و سری مورد عمل به تعدادی برداشتگاه (عموماً ده برداشتگاه) تقسیم و در هر برداشتگاه حدود  موجودی سرپا به شیوه تک گزینی طی دوره دهساله در برنامه بهره برداری قرار گرفت . تهیه و اجرای این طرحها که متناسب با جنگلهای تخریب یافته به ویژه زاگرس نبوده است خوشبختانه از سال ۱۳۵۲ متوقف گردیده است .

۲-     دوره زمانی ۱۳۵۲ لغایت ۱۳۷۴

با توقف طرحهای ذغالگیری از سال ۱۳۵۲ تهیه طرحهای جنگلداری قرق و احیاء به منظور حفاظت و بازسازی جنگلهای مخروبه شروع شد, عملیات اساسی تهیه طرح جنگلداری قرق و احیاء مشابه جنگلهای خزری اعمال گردید و تا سال ۱۳۵۷ بالغ بر ۴۸۰ هزار هکتار طرح در جنگلهای خارج از شمال تهیه گردید . مشکلات حاد اجتماعی و اقتصادی و و ابستگی شدید جنگل نشینان به جنگل و عرصه آن که دامداری ساختار اصلی اقتصادی مناطق جنگلی را تشکیل می داده مانع از اجرای کامل و موفقیت آمیز طرحها بود به طوری که معدودی از طرحها آن هم به صورت ناقص به مورد اجرا گذاشته شد . پس از پیروزی انقلاب و از اوایل دهه ۱۳۶۰ مطالعات بخش اجتماعی و اقتصادی, جهت رفع تنگناهای اجرائی به مطالعات تهیه طرح افزوده شد اما درعمل تغییرات معنی داری در ارائه برنامه ها و پروژه های اجرائی اعمال نگردید و لذا اجرای این طرحها نیز قرین توفیق نگردید . از سال ۱۳۶۴ در کنار طرحهای جنگلداری قرق و احیاء تهیه طرح بهره برداری سقزاز درختان بنه شروع که در چارچوب آن برنامه ها احیائی نیز پیش بینی گردیده بود اما دراین طرحها نیز برنامه بهره برداری اجرا ولی عملیات اجرائی میسر نگردید .

۳-     دوره زمانی ۱۳۵۷ تاکنون

پس از ناکامی در اجرای طرحهای برشمرده در سال ۱۳۷۵ توجه سازمان جنگلها و مراتع کشور بیش از پیش معطوف جنگلهای خارج از شمال گردید و حتی برای واحدهای ستادی ذیربط جهت ارائه طرحها و برنامه های کارآمد ضرب الاجل تعیین شد . معاونت وقت امور جنگل با بازنگری طرحهای قبلی, غیر اقتصادی بودن اجرای طرحها, پراکنده کاری, اجرای صرف دولتی و عدم دخالت مردم در اجرای طرحها را دلایل عمده ناکامی اجرای طرحها برشمرده و تهیه و اجرای طرحهای مدیریت منابع جنگلی را پیشنهاد نمود, در چارچوب این طرحها مطالعات جامع حوضه های آبخیز جنگلی, شناسائی خدمات تولیدی غیرچوبی اکوسیستم جنگلی, اعمال واحدهای عرفی در تقسیمات ارضی طرح به عنوان واحد برنامه ریزی, واگذاری اجرای طرحها به تشکل های مردمی متشکل از ذینفع های عرفی و نظارت دولتی بر اجرای طرحها لحاظ گردیده بود . تهیه و اجرای این طرحها در ‎آغاز با استقبال و اقبال مردمی مواجه بوده و ضمن اینکه در ادامه نیازمند رفع کاستی ها و نواقص به دلیل شتابزدگی شروع کار بوده است, متأسفانه با ظهور و محوری شدن طرحهائی نظیر طوبی و نهضت سبز طرح مدیریت منابع جنگلی مرتعی معوق و سپس به صورت کمرنگ پیگیری شد .

در ادامه فعالیت ها در چارچوب صیانت جنگلهای زاگرس تهیه طرح جنگلداری چند منظوره در دستور کار مدیریت جنگلهای خارج از شمال قرار گرفت . اهداف و دیدگاههای کلی طرح جنگلداری چند منظوره مشابه طرح مدیریت منابع جنگلی است و امید می رود با پیگیری های مجدانه اجرای طرحهای جنگداری خارج از شمال قرین توفیق گردد .